CHƯƠNG 13 (tiếp)

Cuộc Sống Tiếp Nối Dài Lâu

 

 

 

Khi mà Nibal và tôi cuối cùng cũng được phép vào khoa chăm sóc đặc biệt để nói lời từ biệt cuối cùng với con trai chúng tôi, cô ấy đã nói với thằng bé, “Habibi, con cuối cùng cũng về đến nhà.” Tôi hôn lên trán thằng bé và nói, “Ba sẽ sớm gặp lại con thôi, anh bạn.” Chúng tôi hoàn toàn ở trong trạng thái thanh thản. Trạng thái ấy của chúng tôi là kết quả của một niềm tin mà một số độc giả sẽ không lấy làm đồng tình: niềm tin của chúng tôi về sự sống đằng sau cái chết.

 

 

Định Nghĩa

 

Có những trường phái tư tưởng khác nhau về việc điều gì diễn ra sau cái chết, nhưng trong đó có một số quan điểm chính. Một trong những quan điểm phổ biến nhất là cuộc sống vĩnh cửu, luân hồi, và hư vô. Các hệ thống đức tin trong tôn giáo thường nói rằng chúng ta sẽ sống mãi mãi và kết thúc cuộc đời trên thiên đường hoặc dưới địa ngục – một quan điểm giả định rằng cuộc đời chỉ thật sự bắt đầu sau cái chết. Những hệ thống niềm tin khác lại ủng hộ cách tiếp cận ít nhị nguyên hơn và cho rằng chúng ta sẽ trở lại cuộc sống hết lần này tới lần khác. Và hệ thống niềm tin trần tục thì cho rằng có sự “hiện hữu” và “hư vô,” và khi mà ta chết đi thì đó chính là sự kết thúc: chúng ta tan biến đi.     

Không một quan điểm nào trong vô số những quan điểm khác biệt trên có thể được khẳng định một cách chắc chắn. Nhưng để tìm ra một điểm chung, tôi xin đưa ra một định nghĩa thống nhất nhằm tóm gọn tất cả số đo vào việc cuộc sống là gì. Tôi sử dụng từ cuộc sống ở đây để nói đến sự sống của chúng ta trong hình thái vật lý hiện tại đang tồn tại trên trái đất này và từ cái chết để chỉ sự kết thúc của hình thái đó.  Không cần phải tranh luận ở đây. Với hai định nghĩa này làm then chốt, ta có thể chuyển sang một điều khá mới mẻ: cuộc sống dài lâu. Đây là cách mà tôi đề cập đến sự kết hợp của độ dài cuộc đời với bất cứ điều gì nằm trong định nghĩa của bạn về điều diễn ra sau cái chết. Điều này tương đương (Cuộc sống) + (Cuộc sống vĩnh hằng) nếu như bạn là người có đức tin, (Cuộc sống)*(Vòng luân hồi) nếu như bạn tin vào sự bất nhị nguyên, hay chỉ là (Cuộc sống) nếu như bạn theo quan điểm thế tục.

 

 

Một Câu Hỏi Về Thời Gian

 

Cuộc sống dài lâu phụ thuộc vào việc cân nhắc lại một số điều mà chúng ta xem là hiển nhiên. Ví dụ như, ta hiểu rằng cái chết là sự gián đoạn của cuộc sống, nhưng có vẻ như từ một quan điểm khác thì, thực ra, chính sự sống mới làm gián đoạn cái chết. Cái chết kéo dài vô tận, trong khi cuộc sống lại kết thúc chóng vánh. Tại sao một thứ quý giá như cuộc sống lại có thể nhỏ bé đến thế? Tại sao nó lại chỉ có thể kéo dài trong một giai đoạn ngắn ngủi? Và tại sao mà ta lại đặt nặng một phần rất nhỏ bé như thế trong bức tranh toàn cảnh về sự vô tận?

 

Chuong 13.1

 

 

Vâng, câu trả lời nằm trong mối quan hệ giữa cuộc sống và thời gian. Thật may mắn làm sao, chúng ta không cần phải dựa vào siêu hình học ở đây. Vật lý cổ điển đã nhìn vào những điều lớn, điều nhỏ, và mọi thứ nằm ở giữa hai thái cực đó trong một thế kỷ rưỡi qua. Các kết quả – thuyết lượng tử, lý thuyết vụ nổ lớn, và thuyết tương đối – có thể giúp cho chúng ta hiểu ra được vì sao ta lại nhìn cuộc sống và cái chết theo cách mà ta vẫn làm. Đây là một điều tốt bởi vì cuộc sống sau – và trước – cái chết luôn là trung tâm của những cuộc tranh luận kể từ thửơ hồng hoang của nhân loại, vì vậy mà cái khả năng thảo luận về chủ đề này với một mức độ khách quan luôn được hoan nghênh.   

Bạn có thể từng nghe tới thí nghiệm hai khe hở[1] trong vật lý lượng tử. Vì mục đích của chúng ta, tôi sẽ chỉ nói rằng thí nghiệm này cho thấy mối liên hệ duy nhất mà tôi biết giữa vật lý và bản chất tự nhiên của cuộc sống. Nó liên kết sự tồn tại của các hạt dưới nguyên tử thành một dạng thức sống có thể quan sát được (như là bạn chẳng hạn). Trong thí nghiệm đơn giản này, các hạt dưới nguyên tử – ví dụ như là, hạt photon – được bắn vào một mặt phẳng thông qua một vật cản có hai khe sát cạnh nhau. Một hạt đơn, nếu không được quan sát, sẽ xuyên qua cả hai khe, đồng thời không còn tồn tại ở dạng nguyên tử và trở thành một hàm sóng tiềm năng. Chỉ khi ta quan sát thì hàm sóng giao thoa sẽ bị triệt tiêu và trở thành hình dạng vật lý của nó là một nguyên tử, sau đó nó chỉ đi qua một khe hoặc khe còn lại. Việc đơn giản quan sát photon có vẻ như là khiến nó “lựa chọn” trở thành một nguyên tử thực thụ. Đặc điểm kỳ lạ này đã trở thành chủ đề cho nhiều nghiên cứu, tất cả đều hướng đến một kết luận đã được chứng thực: Khi không được theo dõi bởi cuộc sống, thế giới vật chất sẽ ngừng tồn tại!

Con mèo của Schrödinger [2] là một sự mô tả nổi tiếng về điều này. Trong thí nghiệm tưởng tượng này, một con mèo được đặt vào trong một chiếc hòm sắt, cùng với một thiết bị chứa một chất nào đó mà có thể giết chết nó. Thiết bị được kích hoạt nhằm giải phóng độc chất thông qua một sự kiện ngẫu nhiên mà chúng ta không thể kiểm soát được và cũng không thể dự đoán được về liều lượng của nó từ bên ngoài chiếc hòm. Do ta không thể biết, theo như luật lượng tử, con mèo có thể ở trong bất kỳ trạng thái nào trên hàm sóng tiềm năng và do đó có thể vừa chết vừa sống mà ta vẫn thường gọi là tình trạng giao thoa. Chỉ khi ta mở chiếc hòm ra và quan sát và đo lường điều kiện của con mèo thì sự giao thoa này mới bị mất đi và con mèo ở trong trạng thái này hoặc trạng thái kia, sống hoặc chết. Đây chính là Nghịch lý Người quan sát: người quan sát tạo ra kết quả, và kết quả không hề tồn tại cho tới khi sự đo lường được thực hiện.    

Nguyên lý bất định[3] của Heisenberg còn đẩy sự lạ lùng này đi xa hơn nữa và chứng minh rằng hành động quan sát của chính chúng ta làm thay đổi thực tại của thế giới mà chúng ta quan sát. Nguyên lý bất định gợi ý rằng thế giới vật chất – thế giới xung quanh chúng ta – chính là người quan sát-phụ thuộc. Thiếu đi sự quan sát, nói theo cách khác, mọi thứ sẽ vẫn là một hàm sóng của những khả thi bất tận. Bạn và tôi và mọi hình thức sống khác không phải là một sản phẩm của thế giới vật chất; mà đó là sản phẩm của chúng ta, bởi vì bằng việc quan sát nó, chúng ta tạo ra thế giới vật chất như nó vốn có.

Vâng, tôi biết, điều này vẫn khiến tôi phải kinh ngạc mỗi khi tôi nghĩ đến nó.  

Bây giờ, cùng với sự lạ lùng của vật lý lượng tử này trong tâm trí, ta hãy quay lại một chút, trở về sự khởi đầu của vũ trụ vật lý của chúng ta. Lý thuyết vụ nổ lớn là mô hình vũ trụ học phổ biến cho việc vũ trụ được hình thành như thế nào. Nó nói rằng vũ trụ bắt đầu từ một khối duy nhất ở trong tình trạng tỷ trọng lớn mà sau đó được mở rộng ra để tạo ra toàn bộ vũ trụ của chúng ta và mọi thứ có ở trong đó (bao gồm cả hình dạng vật lý của bạn và tôi). Sau vụ nổ lớn, trái đất của chúng ta phải mất đến chín tỷ năm để hình thành, và rồi thêm bốn tỷ năm nữa để các hình thức sống bắt đầu sinh sống. Và giờ thì chúng ta có mặt ở đây.

Lý thuyết lượng tử và vụ nổ lớn khi cùng được xem xét sẽ mang đến một câu hỏi hấp dẫn: Thứ gì tồn tại trước tiên? Sự sống hay là cái vũ trụ chứa đựng nó? Đối với mỗi một hạt nguyên tử tồn tại – bao gồm cả những thứ đã tạo nên cái khối ban đầu đó, các khí giãn nở, và Trái đất nguyên thủy, mỗi một phân tử oxy trong bầu khí quyển, và mỗi một giọt nước trong dòng sông – một hình thức sống nào đó cần phải được quan sát tới thì nó mới có thể tồn tại. Trừ phi các quy luật vật lý như chúng ta đã biết không được áp dụng từ thời điểm của Vụ nổ lớn cho tới khi sự sống xuất hiện trong hình dạng vật lý của nó, thì sự sống còn tồn tại trước cả khi thế giới vật chất được hình thành[4].  

Kể từ Vụ nổ lớn, thời gian đã trở thành một đặc tính bền bỉ nhất – dù mang tính ảo tưởng – của thế giới vật chất. Và đó là nơi mà lý thuyết thứ ba của chúng ta xuất hiện. Thuyết tương đối của Einstein mang đến một kết luận đầy tính khoa học: rằng toàn bộ thời gian đều đã tồn tại dưới cấu trúc bốn chiều được gọi là thời gian-không gian. Như đã được nhắc đến ở những phần trước, sự tương đối của thời gian có nghĩa là bạn và tôi có thể có quan điểm khác nhau về thời gian dựa trên tốc độ, địa điểm, điểm quan sát của chúng ta, và cả những thông số khác nữa. Do đó, sự vắng mặt của thời gian tuyệt đối khiến cho mỗi một quan điểm của chúng ta về sự khởi đầu và kết thúc của một sự kiện bất kỳ đều khác hẳn nhau.

Khi bạn kết hợp cả ba lý thuyết vĩ đại này lại với nhau – thuyết lượng tử, thuyết vụ nổ lớn, và thuyết tương đối – bạn sẽ nhận thấy rằng cuộc sống, mà chứa đựng sự liên tục của tất cả những đối tượng quan sát tiềm năng, xuất hiện trước tiên. Điều đó có nghĩa là nó không hề tuân theo các quy luật và nguyên tắc của thế giới vật chất được hình thành từ sự quan sát của nó. Và điều này buộc chúng ta phải đối mặt với một vài câu hỏi thật khó: Vậy thì, một cuộc đời kết thúc như thế nào? Với việc kết thúc ở đây là một điểm trong chuỗi thời gian. Khi nào thì nó bắt đầu? Dựa theo hệ thời gian của ai? Của bạn? Hay là của tôi? Khi mà tất cả các hệ thời gian vẫn luôn tồn tại, vậy thì cuộc đời nào xuất hiện trước tiên? Cuộc đời của tôi hay là của Ali? Ai chết trước? Ali hay là tôi?  “Trước tiên,” “cuối cùng,” “trước,” hay “sau” nghĩa là gì nếu như tất cả các hệ thời gian đều tồn tại ngang nhau? Câu trả lời chỉ có một:

 

Hãy nhớ rằng: Cuộc sống vẫn luôn như vậy.

 

Hình dạng vật lý của chúng ta lệ thuộc vào những hạn chế của vũ trụ vật lý, nhưng trong quan điểm của Einstein về vũ trụ đó, một lát cắt thời gian-không gian có thể bao gồm cả việc Ali chết đi bên cạnh sự ra đời của tôi. Người quan sát thực của lát cắt đó phải tồn tại bên ngoài giới hạn của thời gian-không gian, như là một phần của sự sống có trước bản thân vũ trụ vậy. Con người thật của bạn và con người thật của tôi, nằm bên ngoài dạng thức vật lý của chúng ta, sống trong một cuộc đời dài lâu, vượt qua cả mũi tên thời gian.

Giờ mới là phần khó. Có lẽ tôi nên để bạn có thêm thời gian để suy nghĩ về những quan điểm ở trên. Hãy dành ra bao nhiêu thời gian tùy thích, nhưng xin hãy nhớ rằng: bản thể vật lý chỉ là một ảo tưởng; cuộc sống không phải là cái cơ thể phụ thuộc vào những giới hạn của thời gian-không gian. Khi bạn nghĩ về bản thân mình như là một người quan sát, hãy nghĩ về con người thật của bạn, chứ không phải là hình dạng vật lý đại diện cho bạn. Đó mới chính là những gì mà cuộc sống thật sự là.

Tôi tin rằng hình dạng vật lý của Ali là sự di truyền từ tôi, nhưng cuộc đời của Ali thì không. Cuộc sống của thằng bế vẫn luôn hiện hữu, và của tôi cũng vậy, bên ngoài những ranh giới của thời gian-không gian. Trong định nghĩa của tôi, cái chết là sự kết thúc của hình dạng vật lý của chúng ta, nhưng nó không hề đi ngược lại với cuộc sống. Cái chết là sự đối lập của sự ra đời. Sự ra đời và cái chết là hai cánh cổng mà từ đó ta bước vào và ra đi khỏi hình dạng vật lý này, nhưng cuộc sống thì hoàn toàn độc lập với tất cả những thứ vật chất. Cuộc sống quan sát vật chất. Nó nằm bên ngoài thế giới vật chất, nơi không hề có trước hoặc sau. Trong câu nói này chứa đựng nguồn gốc của sự thanh thản mà tôi đã từng trải nghiệm sau cái chết của Ali. Tôi biết rằng chúng tôi sẽ còn gặp lại.   

 

Hãy nhớ rằng: Cho dù hình dạng vật lý của chúng ta tan rã, chúng ta không bao giờ thực sự chết cả.

 

 

Sau Cái Chết Là Gì?

 

Cái chết khiến chúng ta khiếp sợ bởi vì ta quá thoải mái với sự quen thuộc của cuộc sống này. Ta cảm thấy an toàn khi ở đây, gần giống với lúc ta còn nằm trong bụng mẹ. Hồi đó thật ấm áp, có thức ăn miễn phí, không áp lực thời gian, không phải đóng thuế, và mọi thứ đều thư thái. Cứ thử tưởng tượng rằng nếu như ai đó xuất hiện và nói với bạn rằng bạn sẽ phải chịu đựng nỗi đau của quá trình được gọi là sinh đẻ, mà sẽ ép bạn phải ra khỏi ngôi nhà quen thuộc, và một khi bạn ra khỏi đó, nguồn cung thức ăn và oxy sẽ bị cắt đứt và bóng tối yên bình sẽ bị thay thế bởi những bóng đèn chói lòa. Thì có lẽ bạn sẽ nói rằng, “Ê, tôi không đồng ý như vậy đâu. Tôi thích ở đây cơ. Không có nơi nào tốt bằng nơi đây.” 

Nhưng có thật là như vậy không? Lúc này bạn có muốn quay vào trong bụng mẹ không? Bạn không nghĩ là ở đây tốt hơn một chút hay sao? Vậy thì bạn hãy áp dụng suy nghĩ này vào bước chuyển tiếp tiếp theo. Chúng ta đi qua cuộc đời với tất cả những thăng trầm của nó cho tới khi một ai đó nói với ta rằng vào một thời điểm nhất định ta sẽ phải trải qua nỗi đau của cái quá trình được gọi là chết đi và bị đuổi ra khỏi ngôi nhà này. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên cả, ta cũng sẽ phản ứng y hệt như trên: “Tôi không đồng ý như vậy đâu. Tôi thích ở đây cơ. Không có nơi nào tốt bằng nơi đây.”

Nếu như chúng ta có thể biết trước rằng mọi chuyện sẽ ổn sau khi ta chết, thì việc ta chết không còn quá quan trọng nữa, đúng không?

Có hàng triệu ca trải nghiệm tình huống cận chết đã được ghi nhận chỉ ở riêng nước Mỹ. Nói một cách đơn giản, đây là trường hợp của những người đã trải qua cái chết và sống lại. Hầu hết đều kể một câu chuyện cực kỳ tích cực. Một trong số đó là trải nghiệm của Anita Moorjani, tác giả của cuốn sách Dying to Be Me (tạm dịch: Chết đi để được là chính mình). Trong buổi nói chuyện TED Talk của mình, cô chia sẻ:

Tôi đáng lý ra không có mặt ở đây ngày hôm nay. Đãng lẽ tôi đã chết vào ngày 2/2/2006. Tôi chết lâm sàng do căn bệnh ung thư bạch huyết giai đoạn cuối mà tôi đã phải vật lộn suốt bốn năm trời. Vào buổi sáng hôm đó tôi bị hôn mê, và các bác sĩ nói rằng đó là những giờ khắc cuối cùng của tôi bởi vì các cơ quan trong cơ thể tôi đã ngừng hoạt động. Dù nhắm mắt nhưng tôi vẫn nhận biết được mọi thứ. Tôi nhận thấy chồng mình đang đau khổ bên cạnh tôi, nắm lấy tay tôi. Tôi nhận biết hết thảy những gì bác sĩ thực hiện. Cảm giác ấy giống như là một thiết bị ngoại vi có tầm nhìn 360 độ vậy. Tôi thấy được mọi thứ, nhưng không chỉ ở trong căn phòng ấy thôi đâu. Tôi nhận biết được cơ thể của mình. Tôi có thể thấy nó nằm ở đó trên chiếc giường bệnh, nhưng tôi không còn gắn liền với nó nữa. Tôi cảm giác như tôi có thể ở bất kỳ đâu trong cùng một thời điểm. Chỉ cần tôi tập trung, tôi sẽ đến được đó. Tôi nhận biết được em trai tôi ở Ấn Độ đang vội vã lên máy bay để đến với tôi.  

Tôi cũng nhận biết được cha tôi và người bạn thân nhất của tôi, cả hai đều đã mất. Tôi nhận ra sự hiện diện của họ bên cạnh tôi, như thể họ đang dẫn đường cho tôi vậy. Có một điều mà tôi cảm nhận được về trạng thái kỳ lạ này là việc tôi hiểu ra được mọi chuyện. Tôi hiểu ra rằng tôi vĩ đại hơn rất nhiều; thực ra, tất cả chúng ta đều vĩ đại và mạnh mẽ hơn những gì mà chúng ta nhận thấy khi ta ở trong cơ thể vật lý của mình. Tôi cũng cảm thấy rằng tôi được liên kết với tất cả mọi người. Tôi cảm thấy tôi có thể cảm nhận được những cảm xúc của họ, nhưng cùng lúc đó tôi không hề bị cuốn vào những cảm xúc ấy. Ban đầu tôi không hề muốn quay trở lại với thân xác ốm yếu và đang chết dần của mình. Tôi là một gánh nặng cho gia đình mình và tôi từng chịu nhiều đau đớn, nhưng trong giây phút tiếp theo tôi cảm thấy như thể đã thấu hiểu, bây giờ thì tôi biết những gì tôi biết, rằng nếu như tôi lựa chọn quay trở lại, cơ thể tôi sẽ hồi phục vô cùng nhanh chóng.

 

Trước sự ngạc nhiên của các bác sĩ, Anita tỉnh lại từ cơn hôn mê. Bệnh án cho thấy chỉ trong vòng năm ngày khối u trong cơ thể cô đã xẹp xuống 70%, và sau năm tuần cô đã được ra viện – hoàn toàn thoát khỏi ung thư[5].

Hầu hết các ghi nhận về trải nghiệm cận chết đều có điểm tương đồng: con người ta sẽ đi qua một hành lang, nhìn thấy ánh sáng, gặp gỡ những người thân. Họ nhìn thấy những khu vườn và những dòng suối nơi mà mọi thứ đều thật bình yên, tràn ngập yêu thương, và không vướng bụi trần.

Nhiều người cho rằng trải nghiệm cận chết chỉ là một phản ứng sinh học của bộ não liên quan tới quá trình chết. Đối với điều này, tôi sẽ nói rằng Vậy thì sao? Có gì khác biệt giữa việc đó thật sự là sự sống sau cái chết trông như thế nào hay nếu đó chỉ là vì bộ não của chúng ta vẫn tiếp tục kháng cự trước việc phải ngừng hoạt động khi chúng đang chết kia chứ? Vì vậy, nếu đây là câu chuyện cuối cùng mà chúng tạo ra, cũng giống như khi hệ Windows bị treo và hiện ra màn hình màu xanh tuyệt đẹp trước khi nó tắt thì sao. Dù có thế nào đi chăng nữa, điều ấy cũng chẳng có gì đáng sợ (chứ chưa nói là còn khá hay ho nữa).  

Bản thân tôi cũng từng có trải nghiệm cận chết khi một cuộc tiểu phẫu của tôi gặp vấn đề vào hồi tôi ở tầm tuổi của Ali khi thằng bé ra đi. Tôi cũng nhìn thấy cái ánh sáng ấy, lướt nhanh qua một hành lang, và tìm thấy sự thanh thản và bình yên rất đỗi quen thuộc trong những trải nghiệm cận chết. Nói thật với bạn, trải nghiệm ấy thật tuyệt vời. Tôi cảm thấy rất vui, và tôi chẳng ngại ngần gì nếu được trải qua điều ấy thêm một lần nữa.  

      

Nhưng mà cho tới khi đó, hãy cho phép tôi được tập trung vào trạng thái không thể tránh được khác: cuộc sống.

Cái chết của chúng ta, nực cười thay, lại chính là một nhà khai vấn về cuộc sống. Trước khi bạn chết, bạn cũng có thể sống một cuộc đời hạnh phúc. Vì vậy hãy học cách để tìm thấy hạnh phúc bất kể cái chết – hoặc thậm chí là cái chết.  


 

[1] Xem thêm về Thí nghiệm hai khe hở: https://www.youtube.com/watch?v=65zcksBusxA

[2] Đọc thêm về thí nghiệm Con mèo của Schrödinger: https://vi.wikipedia.org/wiki/Con_m%C3%A8o_c%E1%BB%A7a_Schr%C3%B6dinger

[3] Nguyên lý bất định là một nguyên lý quan trọng của cơ học lượng tử, do nhà Vật lý lý thuyết người Đức Werner Heisenberg phát triển. Nguyên lý này phát biểu rằng: “Ta không bao giờ có thể xác định chính xác cả vị trí lẫn vận tốc (hay động lượng, hoặc xung lượng) của một hạt vào cùng một lúc. Nếu ta biết một đại lượng càng chính xác thì ta biết đại lượng kia càng kém chính xác.”

 

[4] Quan sát hình thái sự sống có thể là của một trong số chúng ta hoặc của một sự tồn tại ngoài khí quyển cư trú bên ngoài vũ trụ của chúng ta. Trừ phi sự sống ngoài trái đất tạo ra một bộ luật vật lý mới khác với vũ trụ của chúng ta, nó sẽ chịu cùng một thách thức của sự tạo thành ở phía nó và cần một dạng sống để quan sát nó ngay từ điểm khởi đầu. Và dạng sống đó sẽ cần thêm một dạng sống khác quan sát nó để nó có thể tồn tại. Và như vậy. Ngoài ra, dạng thức sống có thể là Tạo hóa của cuộc sống, mà là chủ đề của chương tới. (ghi chú của tác giả)

[5] Anita Moorjani, “Dying to Be Me!,” TEDx, December 11, 2013, http://tedxtalks.ted.com/video/Dying-to-be-me-Anita-Moorjani-a

 

 

 

Advertisements