CHƯƠNG 9 (tiếp)

Kiểm Tra Não Của Bạn

 

 

Hãy mang bộ não của bạn lên bàn nâng và thực hiện hai bài kiểm tra nhanh, Kiểm tra và Theo dõi.

 

 

Kiểm Tra

 

Hãy nhìn bức hình dưới đây và ghi lại những điều bạn thấy được, chỉ với cái nhìn thoáng qua.

 

chuong 9 - 0.1

 

Bạn có nhận thấy con gấu đồ chơi trong tay bé gái, cuốn sách rơi khỏi cặp sách của cô bé, hay chiếc đồng hồ đỗ xe không hiện số? Bạn đã quan sát thấy những gì? Là tấm biển báo Không được sang đường, cậu bé đang chạy, chiếc ô tô đang lao tới, hay cô bé bất cẩn bước xuống lòng đường? Bạn có để ý thấy vụ tai nạn sắp sửa xảy ra không? Hầu như tất cả chúng ta đều nhận thấy điều này.

Giờ thì hãy phóng to bức hình lên và nhìn vào khung cảnh toàn diện hơn. Bạn sẽ nhận thấy rằng chẳng có sai lầm nào diễn ra ở đây cả. Thực ra chiếc xe đã dừng lại, có một cảnh sát đang điều khiển giao thông, và mọi người đều được an toàn. Tại sao đó không phải là kịch bản mà bạn đự đoán?

 

chuong 9 - 0.2

 

Hãy thử áp dụng bài Kiểm tra này như là một phần trong cuộc sống thường nhật của bạn. Trong bất kỳ tình huống nào bạn sẽ nhận ra rằng bộ não của mình có khuynh hướng chỉ ra những sai lầm và điều gì có thể đại diện cho một mối đe dọa. Chỉ rất hiếm khi bộ não mới nhận ra được những gì đang diễn ra là hoàn toàn đúng đắn hay điều gì là bình thường. Điều này giống như là việc anh bạn thợ săn của chúng ta lý giải sự chuyển động của một tán cây trong bụi cây là một con hổ đang rình mồi thay vì là một đàn chim.

 

 

Theo Dõi

 

Bạn hãy gập đôi một tờ giấy lại và đánh dấu cộng (+) vào một mặt giấy và dấu trừ (-) vào mặt còn lại. Giờ thì hãy theo dõi cuộc đối thoại diễn ra trong đầu bạn: hãy để ý tới mọi ý nghĩ nảy ra trong đầu bạn trong một ngày và đánh một dấu vào mỗi mặt giấy phụ thuộc vào từng suy nghĩ của mình. Ví dụ về những suy nghĩ được đánh dấu ở mặt giấy tích cực là Cuộc sống đối với tôi mà nói thật tốt đẹp; Cô ấy sẽ yêu tôi mãi mãi; Tôi thật là xinh đẹp. Ví dụ về những suy nghĩ sẽ được đánh dấu ở mặt giấy tiêu cực là Tôi không thích cái công việc này; Những điều tồi tệ cứ luôn xảy ra với tôi; Hắn quả là một thằng ngu; Tôi béo ú.

Giờ thì bạn hãy đếm số dấu tích. Liệu bộ não của bạn chủ yếu sản sinh ra những suy nghĩ tích cực hay là những suy nghĩ bi quan, đánh giá, và phê phán (tiêu cực)?

Hầu hết mọi người đều không cần phải thực hiện bài kiểm tra này quá lâu mới nhận ra rằng phần lớn những suy nghĩ trong đầu họ đều là những điều tiêu cực, cẩn trọng, phán xét, và bi quan. Liệu điều này có đúng với bạn không? Bạn đừng buồn vì điều đó. Bởi vì chúng ta ai cũng thế cả thôi.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng chúng ta có khuynh hướng suy nghĩ tiêu cực – tự phê bình, bi quan, và sợ hãi – những suy nghĩ kiểu này diễn ra nhiều hơn so với những suy nghĩ tích cực. Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi sử dụng thuật ngữ “tâm lý hỗn loạn[1]” để chỉ ra rằng sự lo lắng chính là trạng thái mặc định của não bộ[2].  

Raj Raghunathan và các đồng sự ở trường Đại học University of Texas đã làm một thí nghiệm tương tự với bài kiểm tra Theo dõi. Các sinh viên tham gia thí nghiệm được yêu cầu ghi lại trong cuốn sổ “trung thực tuyệt đối” về những suy nghĩ tự nhiên của họ trong khoảng thời gian hai tuần. Kết quả cho thấy khoảng từ 60 đến 70 phần trăm những suy nghĩ của các sinh viên là tiêu cực, một hiện tượng được biết đến với tên gọi “ưu thế tiêu cực.[3]” Những tỉ lệ này không nên bị xem nhẹ. Theo bài viết có tiêu đề “Tại sao phải thiền định?” trên trang blog của Deepak Chopra, thì một người có thể có tới 35.000 suy nghĩ tiêu cực mỗi ngày[4].

 Nhưng thiên hướng của chúng ta đối với tiêu cực không chỉ giới hạn trong số lượng những suy nghĩ. Ta còn có khuynh hướng đề cao những suy nghĩ tiêu cực khi ra quyết định. Công trình nghiên cứu của Roy F. Baumeister, Ellen Bratslavsky, Catrin Finkenauer, và Kathleen D. Vohs chỉ ra rằng con người thường đưa ra lựa chọn dựa trên nhu cầu lảng tránh một trải nghiệm tiêu cực thay vì mong muốn hướng tới một kết quả tích cực, đây là hiện tượng được biết đến với tên gọi “thuyết triển vọng.[5]” Đó là lý do vì sao mà nếu như một nhà hàng từng một lần bị đánh giá một sao và một lần được năm sao trên trang Yelp, thì bạn sẽ chú ý đến cái đánh giá tiêu cực hơn và quyết định sẽ không đi đến nhà hàng đó, cho dù xét về mặt thống kê thì số lần được đánh giá năm sao ngang bằng với số lần bị đánh giá một sao.

 Chúng ta cũng dành nhiều nguồn lực trí óc của mình cho những thông tin tiêu cực. Felicia Pratto và Oliver P. John của trường Đại học University of California thuộc Berkeley đã tiến hành một thí nghiệm mà tại đó những người tham gia được yêu cầu theo dõi một số từ ngữ xuất hiện liên tục trên một màn hình máy tính. Các từ ngữ có những màu sắc khác nhau, và mỗi từ đều chỉ một nét tính cách tích cực hay tiêu cực ở con người. Các từ ngữ chỉ tính cách này không liên quan đến nhiệm vụ được giao trong thí nghiệm, mà ở đây là việc chỉ ra màu sắc của các từ nhanh nhất có thể. Tuy vậy đã có sự ghi nhận rằng người tham gia thí nghiệm sẽ đọc tên màu sắc chậm hơn khi từ xuất hiện biểu thị một tính cách tiêu cực. Sự khác biệt về thời gian phản ứng cho thấy rằng những người tham gia đã dành nhiều sự chú ý hơn cho việc xử lý thông tin về các đặc điểm tính cách tiêu cực[6].  

Một phát hiện thú vị khác là những người tham gia thí nghiệm có trí nhớ ngẫu nhiên tốt hơn về những tính cách tiêu cực so với tích cực, bất kể tỉ lệ xuất hiện của chúng là bao nhiêu. Điều này nhấn mạnh rằng chúng ta có khuynh hướng dễ nhớ tới những nét tiêu cực hơn. Do đó, chúng ta thường nhớ về những điều tiêu cực hơn. Khi được yêu cầu nhớ lại một sự kiện gây xúc động gần đây, ta thường nhớ đến những sự kiện tiêu cực hơn là những sự kiện tích cực. Chúng ta cũng có khuynh hướng đánh giá thấp việc ta thường xuyên trải nghiệm trạng thái tích cực bởi vì ta dễ quên đi những trải nghiệm cảm xúc tích cực hơn so với tiêu cực[7].  

Về mặt xã hội, chúng ta thường coi trọng người bi quan hơn là người lạc quan. Clifford Nass thuộc trường Đại học Stanford University cho rằng chúng ta đánh giá những người có cái nhìn tiêu cực về thế giới này là thông minh hơn những người lạc quan[8]. Chúng ta còn xây dựng nhiều từ ngữ tiêu cực hơn hẳn trong vốn từ vựng của mình (những khối đầu vào cơ bản mà ta sử dụng để xây dựng nên ý nghĩ của mình) – 62% của tất cả những từ chỉ cảm xúc trong từ điển tiếng Anh đều mang nghĩa tiêu cực.   

Không một khuynh hướng tiêu cực nào trong số này là một sự trùng hợp ngẫu nhiên cả. Chúng rõ ràng là sự phản chiếu của thiết kế bộ não chúng ta. Chẳng hạn, hạch hạnh nhân sử dụng khoảng hai phần ba số nơ-ron của nó để dò ra những trải nghiệm tiêu cực, và một khi bộ não tìm ra những tin tức xấu, nó ngay lập tức sẽ lưu trữ chúng trong trí nhớ dài hạn, trong khi những trải nghiệm tích cực chỉ được lưu giữ trong nhận thức của chúng ta không quá mười hai giây nhằm tạo điều kiện cho việc chuyển đổi từ kí ức ngắn hạn sang dài hạn. Rick Hanson, giáo sư của Trung tâm khoa học Greater Good thuộc trường UC Berkeley cho rằng, “Bộ não con người giống như là chiếc khóa kéo trước những trải nghiệm tiêu cực nhưng lại là lớp nhựa phủ ngoài Teflon[9] trước những trải nghiệm tích cực[10].”

Những bằng chứng này thật áp đảo và tôi còn có thể đưa ra thêm nhiều luận cứ nữa, nhưng câu chốt ở đây là:

 

Hầu hết chúng ta đều có khuynh hướng tiêu cực trong phần lớn thời gian.

 

Vậy thì tại sao bộ não của chúng ta lại xấu tính đến thế? Để tìm ra câu trả lời, ta cần rời khỏi môi trường nghiên cứu và bước chân ra ngoài thế giới thực tế.

 

 


[1] psychic entropy hay psychological entropy (tạm dịch: tâm lý hỗn loạn): là một trạng thái tinh thần mà những suy nghĩ không thể có được những ý tưởng cụ thể nhưng lại bị mắc kẹt trong cùng một trạng thái tư tưởng giống như một vòng quay ngựa gỗ. Bởi vì sự tiêu cực, lo lắng, buồn phiền, cô đơn và không tương tác xã hội, chỉ có một mình ta và có hoặc suy nghĩ suốt về một điều nào đó. Đó là sự thiếu khả năng xử lý các ý nghĩ phức tạp mà không bị choáng ngợp và không biết làm thế nào để giải quyết hoặc đi đến một kết luận về một ý tưởng hay một vấn đề. Điều tốt nhất nên làm trong tình huống đó là đi ra ngoài xã hội, thực hiện những nhiệm vụ thông thường để đưa tâm trí của bạn ra khỏi sự hỗn loạn đang dâng lên trong đầu.

[2] Mihaly Csikszentmihalyi, Flow: The Psychology of Optimal Experience (Harper Perennial Modern Classic, 2008).

 

[3] Raj Raghunathan and colleagues, If You’re So Smart, Why Aren’t You Happy? (Portfolio, 2016).

 

[4] Chopra, Deepak, “Why Meditate,” Deepak Chopra, https://www.deepakchopra.com/blog/article/470/

 

[5] Roy F. Baumeister, Ellen Bratslavsky, Catrin Finkenauer, and Kathleen D. Vohs, “Bad Is Stronger Than Good,” Review of General Psychology 5.4 (2001), http://dare.ubvu.vu.nl/bitstream/handle/1871/17432/Baumeister_Review?sequence=2

 

[6] Felicia Pratto and Oliver P. John, “Automatic Vigilance: The Attention-Grabbing Power of Negative Social Information,” Journal of Personality and Social Psychology 61.3 (1991), http://people.uncw.edu/hakanr/documents/AutoVigilanceforneg.pdf.

 

[7] David L. Thomas and Ed Diener, “Memory Accuracy in the Recall of Emotions, Journal of Personality and Social Psychology 59.2 (1990), http://psycnet.apa.org/psycinfo/1991-00334-001.

 

[8] Tugend, Alina. “Praise Is Fleeting, but Brickbats We Recall,” New York Times, March 23, 2012. http://www.nytimes.com/2012/03/24/your-money/why-people-remember-negative-events-more-than-positive-ones.html.

 

[9] Teflon: một nhãn hiệu nhựa không dính, dùng như một lớp phủ ngoài

 

[10] Rick Hanson, Just One Thing: Developing a Buddha Brain One Simple Practice at a Time (New Harbinger Publications, 2011).